ODPOWIEDZIALNOŚĆ ZA POPEŁNIENIE PLAGIATU

Plagiat to temat nieustannie wzbudzający kontrowersje. Wciąż aktualne kwestie to skopiowane ze stron internetowych prace uczniów czy niesamodzielne prace dyplomowe studentów. Wszechobecny dostęp do Internetu nie jest z pewnością czynnikiem skłaniającym do samodzielności w tworzeniu wszelkiego rodzaju prac.

Z zagadnieniem plagiatu warto się zapoznać nie tylko pisząc pracę dyplomową czy tworząc logo nowo powstającej firmy. Wiedza na temat plagiatu oraz znajomość prawnych konsekwencji skopiowania cudzej pracy nie zachęca do lekkomyślnego kopiowania opublikowanych już tekstów. Przywłaszczenie sobie cudzego dzieła grozi odpowiedzialnością cywilną lub karną.

Zapewne wielu autorów tekstów korzystających z dorobku naukowego jest przekonanych, że dokonanie kilku zmian w oryginalnym tekście, na przykład zamiana kolejności wyrazów lub zastosowanie synonimów, pozwala na bezpieczne czerpanie z publikacji. Nic bardziej mylnego – powstała w ten sposób praca może zostać uznana po prostu za plagiat.

Można rozróżnić dwa rodzaje plagiatu: jawny i ukryty. Plagiat jawny to przejęcie cudzego utworu w całości lub części i podpisanie się pod nim własnym nazwiskiem. Plagiat ukryty oznacza przejęcie fragmentu z cudzego utworu i wykorzystanie w swojej twórczości, nie podając przy tym źródła ani autora utworu. Będzie to więc zarówno zapożyczenie, jak
i odwzorowanie danego utworu przy użyciu innych sformułowań, mające ten sam sens co
w wywodach kopiowanego autora. Z tego rodzaju plagiatem można spotkać się najczęściej w przypadku prac uczniów i studentów, tworzonych na podstawie opublikowanych materiałów dydaktycznych innych autorów. Ponadto plagiatem jest fałszywe podanie się za współautora dzieła lub błędne oznaczenie autora publikacji. Co ciekawe, możliwe jest popełnienie autoplagiatu, czyli skopiowania własnego dzieła, nie zamieszczając informacji na ten temat.

Art. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych określa przedmiot prawa autorskiego. Jest to każdy przejaw działalności twórczej
o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia, co można rozumieć jako utwór. Przedmiotem praw autorskich są w szczególności utwory: wyrażone słowem, symbolami matematycznymi, znakami graficznymi (literackie, publicystyczne, naukowe, kartograficzne oraz programy komputerowe), plastyczne, fotograficzne, lutnicze, wzornictwa przemysłowego, architektoniczne, architektoniczno-urbanistyczne i urbanistyczne, muzyczne i słowno-muzyczne, sceniczne, sceniczno-muzyczne, choreograficzne i pantomimiczne oraz audiowizualne (w tym filmowe). Katalog utworów objętych prawami autorskimi jest więc szeroki. Zgodnie z ustawą, prawo do autorstwa utworu, do oznaczania dzieła swoim nazwiskiem lub pseudonimem, a także do udostępniania go anonimowo, przysługuje wyłącznie autorowi dzieła samodzielnego i oryginalnego.

Złamanie praw autorskich skutkuje odpowiedzialnością karną rzekomego twórcy dzieła. Zgodnie z art. 115 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, kto przywłaszcza sobie autorstwo albo wprowadza w błąd co do autorstwa całości lub części cudzego utworu albo artystycznego wykonania, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 3. Tej samej karze podlega także ten, kto rozpowszechnia bez podania nazwiska lub pseudonimu twórcy cudzy utwór w wersji oryginalnej albo w postaci opracowania. Obok odpowiedzialności karnej ustawa przewiduje odpowiedzialność cywilną. Za dokonanie plagiatu, nieujawnienie autora dzieła, z którego się korzysta oraz korzystanie z utworu zmienionego odpowiada się w ramach ochrony autorskich praw osobistych i majątkowych. W wyniku tych nielegalnych działań można zostać obarczonym odpowiedzialnością odszkodowawczą. Jedną z form odpowiedzialności może być zapewnienie usunięcia skutków naruszenia poprzez złożenie publicznego oświadczenia. Twórca, którego prawa autorskie zostały naruszone, może żądać zaniechania tego działania przez sprawcę plagiatu. W myśl ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych sąd może na żądanie twórcy zobowiązać sprawcę, aby uiścił odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez twórcę cel społeczny.

Kolejnym aktem prawnym regulującym kwestię plagiatu wobec studentów jest ustawa z dnia 27 lipca 2005 r. o szkolnictwie wyższym. Na jego mocy uczelnia jest obowiązana do sprawdzania pisemnych prac dyplomowych studentów przed egzaminem dyplomowym
z wykorzystaniem Jednolitego Systemu Antyplagiatowego, prowadzonego przez ministra właściwego do spraw szkolnictwa wyższego.

Plagiat ukryty jest bardzo częstym zjawiskiem w szkołach podstawowych
i ponadpodstawowych. Uczniowie nagminnie kopiują inne prace, na przykład przy okazji odrabiania zadań domowych. W celu zmiany tej sytuacji do szkół wprowadza się programy antyplagiatowe, które pozostają do dyspozycji nauczycieli. Programy pozwalają na weryfikację prac uczniów pod kątem samodzielności. Systemy mają identyfikować zapożyczenia i pomagać w ocenie prac.

Warto przybliżyć temat odpowiedzialności uczniów za dopuszczenie się plagiatu. Świadomość konsekwencji wynikających z naruszenia praw autorskich i praw pokrewnych
z pewnością pomoże uniknąć przyszłym autorom prac naruszeń praw autorskich. Kwestia naruszenia  praw  autorskich  przez  uczniów  szkół  podstawowych i ponadpodstawowych może zostać uregulowana w statucie danej szkoły, który określa prawa  i  obowiązki  ucznia,  rodzaje  nagród i  kar  stosowanych  wobec uczniów, czy tryb odwoływania się od nałożonej kary. Pożądaną sytuacją jest edukowanie uczniów w zakresie ochrony własności intelektualnej i ochrony praw autorskich już przez nauczycieli w szkołach. Ważne jest przygotowanie uczniów do korzystania z opublikowanych już tekstów, odwoływania się do nich w samodzielnych pracach, czyli między innymi poprawnego redagowania przypisów czy tworzenia bibliografii.